Induction Local Wisdom on Capture, Aquaculture, and Traditional Recipe “Kaeng Tom Som” of Butter Catfish: Enhancing the Social, and Sustainability Status of the Pak Phanang Basin Communities, Nakhon Si Thammarat, Thailand
คำสำคัญ:
ปลาชะโอน, ภูมิปัญญาท้องถิ่น, ต้มส้ม, ลุ่มน้ำปากพนัง, สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์บทคัดย่อ
การวิจัยนี้มุ่งศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนลุ่มน้ำปากพนัง จังหวัดนครศรีธรรมราช เกี่ยวกับการจับปลา การเพาะเลี้ยง และตำรับอาหารต้มส้มปลาชะโอน (Ompok bimaculatus) เพื่อวิเคราะห์บทบาทขององค์ความรู้เหล่านี้ต่อการยกระดับเศรษฐกิจ สังคม และความยั่งยืนของชุมชน ตลอดจนการสร้างมูลค่าเพิ่มทางอาหารและวัฒนธรรมในระดับพื้นที่ การศึกษาประกอบด้วยการวิจัยเชิงคุณภาพควบคู่กับการวิเคราะห์ทางวิทยาศาสตร์ โดยเก็บข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลหลัก 20 คนผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึก การสังเกตแบบมีส่วนร่วม และการสนทนากลุ่ม รวมถึงการวิเคราะห์คุณค่าทางโภชนาการและการประเมินคุณภาพทางประสาทสัมผัสของผลิตภัณฑ์ต้มส้มปลาชะโอนโดยใช้ผู้ทดสอบชิม 20 คน ผลการศึกษาพบว่า ภูมิปัญญาการจับปลา ในพื้นที่ป่าพรุควนเคร็งมีพื้นฐานจากความรู้ด้านนิเวศวิทยาและการใช้ทรัพยากรอย่างยั่งยืน โดยใช้เครื่องมือพื้นบ้านที่ไม่ทำลายระบบนิเวศ เช่น ลอบและการตกเบ็ด ส่วนภูมิปัญญาการเพาะเลี้ยงปลาชะโอน ได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่องจากบ่อดินและร่องสวนไปสู่ระบบเพาะเลี้ยงแบบกระชัง และเทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่น ระบบไบโอฟลอค (Biofloc system) และการตรวจวัดคุณภาพน้ำด้วยอินเทอร์เน็ตของสรรพสิ่ง (Internet of Things: IoT) เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตและลดต้นทุน ในด้านคุณค่าทางโภชนาการ พบว่าเนื้อปลาชะโอนสดมีโปรตีนเฉลี่ย 16.6 กรัม และไขมัน 10 กรัม ต่อ 100 กรัมสด มีแร่ธาตุสำคัญ เช่น แคลเซียม ฟอสฟอรัส เหล็ก และสังกะสี ผลการประเมินคุณภาพทางประสาทสัมผัสของต้มส้มปลาชะโอน ไม่พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติระหว่างปลาจากแหล่งที่มาแตกต่างกัน (p>0.05) โดยผลิตภัณฑ์ที่ใช้ปลาชะโอนจากแหล่งเพาะเลี้ยงในลุ่มน้ำปากพนังได้รับคะแนนเฉลี่ยด้านกลิ่น สี รสชาติ และความชอบโดยรวมอยู่ในระดับ “ดีถึงดีมาก” องค์ความรู้ทั้งสามด้านเป็นฐานข้อมูลสำคัญสำหรับการพัฒนา สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ของผลิตภัณฑ์ปลาชะโอน เพื่อยกระดับคุณค่าทางเศรษฐกิจ วัฒนธรรม และความยั่งยืนของชุมชน
เอกสารอ้างอิง
Alam, M. D., Alam, S., & Hossain, M. (2016). Investigation of nutritional status of the butter catfish Ompok bimaculatus: An important freshwater fish species in the diet of common Bangladeshi people. International Journal of Nutrition and Food Sciences, 5(1), 62–67. https://doi.org/10.11648/j.ijnfs.20160501.19
AOAC. (2023). Official methods of analysis of AOAC International (22nd ed.). Oxford University Press.
Can, E., Yilmaz, E., & Türkmen, G. (2025). Farm-raised versus wild-caught fish: Which is better?. Turkish Journal of Fisheries & Aquatic Sciences, 25(11), TRJFAS27643. https://www.trjfas.org/pdf.php?id=15127
Department of Intellectual Property. (2024). Geographical Indications in Thailand: Building Local Identity and Economic Value. Ministry of Commerce, Thailand. https://www.ipthailand.go.th/images/26881/AR-DIP-2024.pdf
FAO/WHO. (2013). Dietary protein quality evaluation in human nutrition: Report of an FAO Expert Consultation. FAO Food and Nutrition Paper No. 92. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations. https://www.fao.org/3/i3124e/i3124e.pdf
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2015). Food and Nutrition Security: Building Resilience for Sustainable Development. https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/1e5330df-ce0f-4b2a-8ca7-0304bb7c6334/content
Huai Nam Sai Reservoir Project under the Royal Initiative. (n.d.). Project details (in Thai). Office of the Royal Development Projects Board (RDPB). https://km.rdpb.go.th/Project/View/7771
Jena, A. K., Biswas, P., & Singh, S. K. (2023). Conservation aquaculture of Ompok bimaculatus (Butter catfish), a near threatened catfish in India. Aquaculture and Fisheries, 8, 1-17. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2468550X22000764?via%3Dihub
Kashikura, H., Yagi, M., Nakamura, Y., Sakai, A., Takahashi, K., Hiratsuka, S., & Goto, K. (2024).
Correlation between sensory characteristics and physicochemical properties of wild and farmed frozen southern bluefin tuna (Thunnus maccoyii). Fishes, 9(12), 473. https://doi.org/10.3390/fishes9120473
Khanjani, M.H., Mohammadi, A., & Emerenciano, M.G.C. (2024). Water quality in biofloc technology (BFT): An applied review for an evolving aquaculture. Aquaculture International, 32, 9321–9374. https://doi.org/10.1007/s10499-024-01618-w
Luang-In, V., Saengha, W., Karirat, T., Senakun, C., & Siriamornpun, S. (2024). Phytochemical profile of cymbopogon citratus (DC.) stapf lemongrass essential oil from northeastern thailand and its antioxidant and antimicrobial attributes and cytotoxic effects on HT-29 human colorectum cells. Foods, 13(18), 2928. https://doi.org/10.3390/foods13182928
Maduna, S. N., Jónsdóttir, Ó. D. B., Imsland, A. K. D., Gíslason, D., Reynolds, P., Kapari, L., Hangstad, T. A., Meier, K., & Hagen, S. B. (2023). Genomic signatures of local adaptation under high gene flow in lumpfish—implications for broodstock provenance sourcing and larval production. Genes, 14(10), 1870. https://doi.org/10.3390/genes14101870
Mekrawee, N., Buntham, P., Wisutthipath, S., Chysirichote, T., & Chysirichote, T. (2022). Story and knowledge of local wisdom food for gastronomy cultural tourism in Trat province (in Thai). Thai Culinary Culture Journal, 4(2), 31-46. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/jfood/article/view/264185/178721
Ng, H.H., Tenzin, K. & Pal, M. (2010). Ompok bimaculatus (errata version published in 2020). The IUCN Red List of Threatened Species 2010: e.T166616A174788267. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2010-4.RLTS.T166616A174788267.en
Pakphanang Basin Development Project under the Royal Initiative. (n.d.). Sustainable development information in the Southern region (in Thai). MGR Online. https://mgronline.com/onlinesection/detail/9680000087103
Pompan, S., Chekdaengphanao, P., Jaiseri, D., Aukkanimart, R., Prathumtet, J., & Sriraj, P. (2021). Antioxidant activity, antibacterial and anti-biofilm formation of Curcuma zedoaria extract against Streptococcus mutans. KKU Science Journal, 49(4), 343–350. https://ph01.tci-thaijo.org/index.php/KKUSciJ/article/view/250286/169752
Rashed, A. A., Ibrahim, N., Ahmad, N. I., Marip, M., Md Noh, M. F., & Mohammad Fadzil, M. A. (2025). Nutrient analysis of raw and sensory evaluation of cooked red tilapia fillets (Oreochromis sp.): A comparison between aquaculture (Red Kenyir™) and wild conditions. Fishes, 10(10), 523.
https://doi.org/10.3390/fishes10100523
Royal Irrigation Department. (2023). Zero waste water system model for high-value aquaculture ponds (butter catfish) (in Thai). Special Project Management Bureau, Royal Irrigation Department. https://kmc.rid.go.th/kcrio15/KM_RIO15/images/KMA/2566/01/KMA0107/KMA010701.pdf
Ruddle, K., & Satria, A. (2010). Managing coastal and inland waters: Pre-existing aquatic management systems in Southeast Asia. Springer. https://doi.org/10.1007/978-90-481-9555-8
Sriyom, U. (2023). Local wisdom of nipa palm sugar production aspect in Khanap Nak Sub District, Pak Phanang District, Nakhon Si Thammarat Province. Narkbhutparitat Journal, 15(3), 58-70. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/nakboot/article/view/263787
United Nations. (2017). Sustainable Development Goals: 17 goals to transform our world. https://sdgs.un.org/goals
Watcharakul, S., Anomunee, R., & Indoung, S. (2024). Chemical compositions and bioactive compounds of lemongrass essential oils against microbial pathogen and drug-resistant extended spectrum β-lactamase (ESBL) producing Gram-negative. Life Sciences and Environment Journal, 25(1), 13-24. https://ph01.tci-thaijo.org/index.php/psru/article/view/254226/172145
Youyen, T. (2025). The application of fishmeal processing wastes for reducing feed cost of butter catfish (Ompok bimaculatus) culture. Journal of Applied Aquaculture, 17(2), 262032. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/rmutsvrj/article/view/262032/179777
Yu, Y.-B., Choi, J.-H., Lee, J.-H., Jo, A.-H., Lee, K.M., & Kim, J.-H. (2023). Biofloc Technology in Fish Aquaculture: A Review. Antioxidants, 12(2), 398. https://doi.org/10.3390/antiox12020398
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 คณะศิลปศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏร้อยเอ็ด
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ได้รับการตีพิมพ์เป็นลิขสิทธิ์ของคณะศิลปศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏร้อยเอ็ด
ข้อความที่ปรากฏในบทความแต่ละเรื่องในวารสารวิชาการเล่มนี้เป็นความคิดเห็นส่วนตัวของผู้เขียนแต่ละท่านไม่เกี่ยวข้องกับมหาวิทยาลัยราชภัฎร้อยเอ็ด และคณาจารย์ท่านอื่นๆในมหาวิทยาลัยฯ แต่อย่างใด ความรับผิดชอบองค์ประกอบทั้งหมดของบทความแต่ละเรื่องเป็นของผู้เขียนแต่ละท่าน หากมีความผิดพลาดใดๆ ผู้เขียนแต่ละท่านจะรับผิดชอบบทความของตนเองแต่ผู้เดียว
